راههاي رسيدن به خدا از هر راهي؟

آيا از طريق عرفان­هاي غير ديني و غير اسلامي مانند عرفان­هاي هندي، مسيحي و ... مي­توان به خدا رسيد؟ 
  در پاسخ به اين مسئله بايد ديد در چه صورت يک مکتب عرفاني انسان را به خدا مي­رساند، و به تعبير ديگر يک مکتب يا گرايش عرفاني بايد از چه ويژگي­هايي برخوردار باشد تا رساننده­ي انسان به سوي خدا و موجب تقرب آدمي به حضرت احديت شود.   ۲  ۱    
  
۳ . برنامه و روش عملي

بسياري از مذاهب عرفاني و صوفيانه از جهت برنامه و سلوک عملي دچار افراط و تفريط­ها و اشکالات قابل توجهي هستند. برخي از اين اشکالات عبارت است از:

(۱) درون گرايي افراطي و مغفول نهادن حوزه­هاي ارتباط خارجي انسان موجب شده است که برخي از مکاتب عرفاني مسئوليت­هاي اجتماعي انسان را به باد فراموشي سپرده و تهي از نگرش مثبت به مناسبات انساني و اجتماعي و قدرت، سياست، آزادي، عدالت، رهبري و ... شوند و نتوانند بين اين امور و حيات معقول و حرکت انسان به سوي غايات متعالي رابطه برقرار سازند. اما در دين مبين اسلام عرفان منهاي مسئوليت، مساوي با عرفان منهاي دين و خدا است. از همين رو پيامبر اکرم(ص) فرمود: «من اصبح و لم يهتم بامور المسلمين فليس بمسلم»؛ «کسي که سر از خواب بردارد و نسبت به امور مسلمانان اهتمام نورزد، مسلمان نيست.»

علامه جعفري در اين باره مي­نويسد: «ادعاي عرفان با بي­اعتنايي به انسانها، مساوي عرفان با بي اعتنايي به خداوند ذوالجلال است. زيرا عرفان و عشق به خدا با بي­اعتنايي به نهالهاي باغ او و بي توجهي به تجلي­گاه او ـ که همين انسانها هستند ـ مساوي با اعراض از خود خداست.» ] جعفري، محمدتقي، عرفان اسلامي، ص ۸۴، تهران: مؤسسه تدوين و نشر آثار علامه جعفري، چاپ سوم، ۱۳۷۸. [

(۲) رياضيت­هاي دشوار، سخت­گيري و سرکوب نفس نيز يکي از اشکالات عرفان­هاي مبتني بر فلسفه­هاي هندي، مانوي و کلبي يوناني است. ] جهت آگاهي بيشتر نگا: يادداشت­هاي استاد مطهري، ج ۲، ص ۱۳۳ – ۱۳۶. [اين اشکال تا حدودي به آيين مسيحيت نيز سرايت کرده، تا آنجا که برخورداري از کاميابي و التذاذ جنسي ـ که يکي از نيازهاي اصيل آدمي است - مغاير با حيات معنوي و روحاني انگاشته شده و به تعبير ترور شانون Trevor Shannon] کشيش رسمي کليساي انگليس، روحاني منطقه ردبريچ، در اسکس، و مدير کليساي جامع ايلنورد (بريتانيا). [ در مسيحيت بر تجرد به مثابه­ي آرماني والا تأکيد مي­شود. ] نگا: ورنرمنسکي و ...، اخلاق در شش دين جهان، ترجمه­ي محمدحسين وقار، ص ۳۴۴، تهران: اطلاعات، ۱۳۷۸، چاپ اول. [

اين­گونه سخت­گيري­ها، سرکشي و طغيان نفس را در پي خواهد آورد. مولوي ـ عارف و انسان شناس برجسته­ي مسلمان ـ در اين باره مي­گويد:

چون که نفس آشفته­تر گردد از آن که کني بندش به زنجير گران

در برابر اين روش، شيوه غرب جديد است که بيش از حد بر آزادي و کامروايي نفس تأکيد مي ورزد؛ اما در نظام تربيتي و سلوک اسلامي هر دو شيوه مردود انگاشته شده و روشي متعادل در برابر آن دو ارايه و توصيه شده است. ] جهت آگاهي بيشتر نگا: يادداشت­هاي استاد مطهري، ج ۲ (الفبايي)، صص ۱۲۲ – ۱۳۰، قم: صدرا، چاپ سوم، ۱۳۸۳. [

(۳) شريعت گريزي؛ برخي از مذاهب و مکاتب عرفاني ـ علي­رغم دارا بودن وابستگي ديني ـ عملاً راه خود را از مسير اصلي دين و شريعت الهي جدا ساخته و بر آن پشت پا زده­اند؛ در حالي که روح عرفان قرار دادن همه­ي ابعاد و ارکان وجودي خويش در صراط مستقيم الهي و عبوديت مطلق و خالص پروردگار همراه با عشق و معرفت است و اين مسئله تبعيت کامل و مستمر از شريعت الهي را طلب مي­کند. ] برخي از محققان برآنند که علت اين امر شکل­گيري مذاهب عرفاني در اديان پس از رحلت پيامبران و در غياب آنان بوده؛ و عرفان اسلامي اين امتياز را دارد که در زمان پيامبر(ص) و در حضور ايشان شکل گرفته و چهره­هاي بارزي از آن در همان زمان درخشش يافتند. جهت آگاهي بيشتر نگا: فيض تبريزي، کريم، عرفان، بي­جا، نشر شکوفه ياس، ۱۳۸۰. [به عنوان مثال در روش سلوکي بوديسم ] نگا: شايگان، داريوش، اديان و مکتب­هاي فلسفي هند، صص ۱۲۰ – ۱۶۷، تهران: اميرکبير، چاپ چهارم، ۱۳۶۷.[ و گروه«اک» يا «اکنکار» ـ که کساني چون پال توئيچل، فيل موري متيسو، هارولدکلمپ و... مبلغ آن هستند ـ احکام عبادي اهميت خود را از دست داده و چندان وقعي به آن­ها نهاده نمي­شود. در عرفان مسيحي ـ برخلاف آموزه­هاي حضرت عيسي(ع) ـ احکام شريعت مورد طرد و نفي واقع شد. «پولس» ـ که دومين بنيان­گذار مسيحيت نام گرفته است ـ . ] نگا: ناس، جان، تاريخ جامع اديان، ص ۶۱۳، ترجمه علي اصغر حکمت، تهران: شرکت انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ هفتم، ۱۳۷۳.[ با طرح اصل آزادي درون و حريت روح، به نفي شريعت پرداخت و بر آن شد که براي رسيدن به رستگاري پيروي از شريعت و قوانين ديني لازم نيست. ] همان، ص ۶۱۶. [او حتي عدالت را صرفاً در گرو محض ايمان دانست و هر­گونه تأثير عمل در اين زمينه را منکر شد. در عهد جديد آمده است: «اما چون که يافتيم که هيچ کس از اِعمال شريعت عادل شمرده نمي­شود؛ بلکه به ايمان به عيسي مسيح؛ ما هم به مسيح عيسي ايمان آورديم تا از ايمان به مسيح ـ و نه از اعمال شريعت ـ عادل شمرده شويم؛ زيرا که از اعمال شريعت هيچ بشري عادل شمرده نخواهد شد.» ] عهد جديد، باب دوم، آيه ۱۶، انجمن بين­المللي گدريونز. [

در مقابل دين مبين اسلام ايمان بدون عمل را مساوي با نفي ايمان مي ا­نگارد، چنان که پيامبر اکرم(ص) فرمودند: «الايمان معرفه بالقلب، و قول باللسان، و عمل بالارکان»؛ ] بحارالانوار، ج ۶۱، ص ۷۲، حديث ۲۶؛ ميزان الحکمه، ج ۱، ص ۳۶۰، حديث ۱۲۶۲ (مترجم) ويرايش سوم، قم، دارالحديث، چاپ اول، ۱۳۷۷. [«ايمان عبارت است از: شناخت در دل، گفتن به زبان و عمل به وسيله­اي اعضاو ارکان». و در جاي ديگر فرمود: «الايمان و العمل اخوان شريکان في قرن، لايقبل الله احدهما الاّ بصاحبه»؛ ] ميزان الحکمه، ج ۱، ص ۳۶۴. [ «ايمان و عمل دو برادر همبسته به يک رشته­اند؛ خداوند هيچ يک را بدون ديگري نمي­پذيرد.»

ثمره­ي نگرش پيشين اباحيگري است و ثمره­ي نگرش اسلامي تنظيم همه­ي کنش­ها و رفتارها در جهت صحيح و رساننده به سوي خدا؛ و تصفيه­ي ظاهر و باطن از هر آنچه رهزن راه خدا و باز دارنده از تعالي و تکامل انسان است.

امتيازات عرفان اسلامي

عرفان ناب و اصيل اسلامي از امتيازات متعددي برخوردار است؛ به طوري که مارتين لينگز آن را امري اصيل، جهان شمول و منحصر به فرد مي­داند. ] نگا: لينگز، مارتين، عرفان اسلامي چيست؟، ترجمه­ي فروزان راسخي، تهران: سهرودي، چاپ اول، ۱۳۷۸.[ اکنون با توجه به آنچه گذشت به برخي از آنها اشاره مي­شود.

(۱) جهت­گيري دقيق، کامل و همه جانبه به سوي کمال مطلق و مبدأ و غايت هستي، يعني ذات پاک احديت.

(۲) ابتنا بر مباني نظري استوار، خرد­پذير و منطقي.

(۳) داراي برنامه­ي عملي جامع، معتدل، هماهنگ با فطرت بشر و نظام تکوين، داراي لطافت، ظرافت و دقتي بي­نظير.

(۴) خاستگاه الهي و اصالت ديني.

(۵) انگيزاننده و اميد بخش.

شرح و بسط مسايل فوق و ديگر امتيازات عرفان اسلامي مجالي فراخ مي­طلبد. جهت آگاهي بيشتر به منابع زير مراجعه فرماييد.

الف) يادداشت­هاي استاد مطهري، ج ۲ (الفبايي)، ص ۱۲۳، قم: صدرا، چاپ سوم، ۱۳۷۸.

ب) مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، ج ۲۲ و ۲۳، قم: صدرا.

پ) کاشفي، محمدرضا، عرفان و تصوف، قم: نشر معارف.

ت) نصري، عبدالله، تکاپوگر انديشه­ها (زندگي، آثار و انديشه­هاي استاد علامه محمدتقي جعفري)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و انديشه­ي اسلامي.

ث) جعفري، محمدتقي، عرفان اسلامي، تهران: مؤسسه­ي تدوين نشر آثار علامه جعفري.

ج) الهامي
 
    انتخابي از منابع گوناگون